Wát zeg je?

Mildheid komt met de jaren. Dat is geen bestaand gezegde, maar het klopt wel. Voor mij dan, want hoe ouder ik word, hoe minder ik me opwind over onnodige anglicismen, malle verhaspelingen en ander taalmisbruik. En toch… de laatste tijd valt me in het alledaags taalgebruik iets op wat me toch echt even van het hart moet.

Een jaar of twintig geleden gaf een talige vriend me een vriendelijk doch ferm tikje op mijn pols (ook een anglicisme, maar wel een beeldende!). Of ik wel doorhad dat ik soms het verkeerde betrekkelijke voornaamwoord gebruikte. In plaats van dat gebruikte ik soms die, bijvoorbeeld wanneer ik vertelde over een meisje. Hoe erg mijn persoonlijke verwijsdwaling was, weet ik niet, maar sindsdien valt me op hoe weinig mensen de juiste betrekkelijke voornaamwoorden gebruiken.

Het meisje die
Want hoe zit het ook alweer? Je verwijst naar een woord met ‘de’ als lidwoord met ‘die’: de vrouw die liep te foeteren, de fiets die halverwege doorzakte, de ambtenaren die me van het kastje naar de muur stuurden. Naar een ‘het-woord’ verwijs je met ‘dat’: het adviesbureau dat besproken werd, het idee dat me ontglipte en ook heus: het meisje dat een mooie jurk aanheeft.

Hoor je jezelf niet?
Kennelijk is dit een heel lastige regel. Sinds een maand of wat (pun intended – ook al zoveel duidelijker in het Engels) valt me op dat mensen bij twijfel kiezen voor ‘wat’. Dat leidt tot de gekste constructies, waar mijn hersenen van in de knoop raken. De kat wat honger heeft, de koffers wat gepakt moeten worden. Vind je dat werkelijk beter klinken dan een onheus gebruikt die of dat? denk ik dan.

Beter uitgelegd
Overigens is het in sommige gevallen wel degelijk correct om met ‘wat’ te verwijzen. Bijvoorbeeld wanneer je verwijst naar een onbepaald woord, als alles, iets of niets, zoals ik deed in de laatste zin van de intro. In die gevallen mag je overigens ook ‘dat’ gebruiken, maar laten we het niet nog ingewikkelder maken dan het al is. Meer uitzonderingen en een betere uitleg vind je op de website van Onze Taal: het boek wat / dat | Genootschap Onze Taal

Teloorgang door AI?
Zou ChatGPT iets te maken hebben met deze ontwikkeling? Niet ondenkbaar, aangezien veel mensen zijn opgehouden met zelf nadenken over hoe ze een zin het beste kunnen formuleren. Daar heb je tenslotte AI voor. Of gaat het al mis sinds het beruchte Koningslied en een gedrocht als De dag die je wist dat zou komen voor Nederlands moest doorgaan? Voor mij staat vast dat het taalgebruik er niet begrijpelijker op wordt en al helemaal niet eleganter. Wat jij?